HSG Nedir?
Histerosalpingografi (HSG), yaygın olarak "tüp filmi" adıyla bilinen, rahim içi (endometrial kavite) ve fallop tüplerinin açıklığını değerlendiren röntgen bazlı bir görüntüleme yöntemidir. Serviksten yerleştirilen ince bir kateter aracılığıyla rahim içine kontrast madde verilir ve bu maddenin tüplerden karın içine geçişi röntgen altında gözlenir.
HSG, infertilite değerlendirmesinde temel tetkiklerden biridir. Özellikle tubal faktör şüphesinde ve uterin anomalilerin ön taramasında ilk basamak olarak sıklıkla kullanılır (NICE 2017).
Hızlı Not
- HSG tüplerin açıklığını ve rahim kavitesini değerlendirir.
- Adet bitimi sonrası, yumurtlama öncesi dönemde çekilir.
- Kısa sürelidir; çoğu hasta işlem sonrası aynı gün işine dönebilir.
Kimlere Önerilir?
- Primer infertilite değerlendirmesi: Temel infertilite paketinin parçası olarak.
- Tubal faktör şüphesi: Geçmiş PID (pelvik enfeksiyon), endometriozis, apendektomi, batın cerrahisi öyküsü olanlar.
- IUI (aşılama) öncesi: En az bir tüpün açık olduğu doğrulanmalıdır (Bkz: /blog/iui-asilama-basari-sartlari).
- Tekrarlayan gebelik kaybı: Rahim kavitesinin ön taraması için.
HSG Her Hastaya Rutin mi?
IVF planlanan her hastada zorunlu değildir; ancak birçok merkez uterin kaviteyi değerlendirmek için HSG ya da sonohisterografiye başvurur. Özellikle hidrosalpinks şüphesinde, HSG sonrası laparoskopik değerlendirme gerekebilir (Bkz: /blog/hidrosalpinks-tup-bebek).
Ne Zaman Çekilir?
HSG zamanlaması kritik bir öneme sahiptir. İdeal dönem adet bitimi sonrası, yumurtlama öncesi (siklusun 6-12. günleri) aralığıdır. Bunun nedenleri:
- Endometrium tabakası incedir; görüntüler daha nettir.
- Gebelik olasılığı minimumdadır.
- Kanama yoktur veya azalmıştır.
Gebelik, aktif pelvik enfeksiyon, kontrast maddeye ağır alerji durumlarında HSG yapılmaz.
İşlem Nasıl Yapılır?
Öncesi
- Gebelik testi dışlanır.
- Hekimin önerisine göre ağrı kesici (ibuprofen 400-600 mg) 30-60 dakika önce alınır.
- Bazı merkezler profilaktik antibiyotik önerir (özellikle PID öyküsü olanlarda).
- Alerji, iyot duyarlılığı, böbrek işlevleri değerlendirilir.
Sırasında
- Hasta jinekolojik pozisyonda yatar.
- Spekulum yerleştirilir, serviks temizlenir.
- İnce bir kateter veya balon kateter serviksten rahim içine ilerletilir.
- Kontrast madde yavaşça verilir; eş zamanlı röntgen görüntüleri alınır.
- İşlem 5-15 dakika sürer.
Sonrası
- Hafif kanama veya lekelenme 1-2 gün görülebilir.
- Kramp tarzı ağrı genellikle birkaç saat içinde geçer.
- Aktif hayata aynı gün dönülebilir.
Nasıl Yorumlanır?
Normal Bulgular
- Rahim içi düzgün, üçgen şeklinde kaviteye sahiptir.
- Her iki tüpten kontrast madde karın içine (periton boşluğu) yayılır.
- Spill (karın içine geçiş) pozitif olarak yorumlanır.
Anormal Bulgular
- Tubal oklüzyon (tıkanıklık): Tek ya da çift taraflı olabilir. Proksimal (rahim yakını) veya distal (fimbria yakını) tıkanıklık olarak yorumlanır.
- Hidrosalpinks: Tüp içinde sıvı birikimi; dilate, sosis benzeri görüntü.
- Endometrial polip/miyom: Rahim içi dolum defekti.
- Uterin septum: Kavitenin ikiye bölünmesi.
- Sineşi (yapışıklık): Düzensiz, parçalı dolum defektleri (Asherman sendromu).
- Tubal düzensizlik: Salpingitis isthmica nodosa gibi kronik inflamatuar değişiklikler.
Yalancı Pozitif/Negatif
HSG'de yaklaşık %10-15 oranında yalancı tıkanıklık bildirilebilir; tüpün kramp sebebiyle spazm yapması gerçek tıkanıklık izlenimi verebilir. Bu durumda laparoskopi ile kromopertubasyon (boya testi) altın standart olarak kalır.
Ağrı Yönetimi
HSG'nin en çok sorulan konularından biri ağrıdır. Deneyim kişiden kişiye değişir:
- Hafif-orta kramp: En sık; adet benzeri rahatsızlıkla kıyaslanır.
- Belirgin ağrı: Özellikle tubal tıkanıklık varsa.
- Ağrının süresi: Genellikle işlem sırasında ve sonraki 1-2 saatte pik yapar.
Ağrıyı azaltmak için:
- İşlemden 30-60 dakika önce ibuprofen veya naproksen.
- Yavaş kontrast enjeksiyonu.
- İşlem sırasında nefes teknikleri.
- Gerekirse lokal paraservikal blok (merkeze göre değişir).
Riskler ve Komplikasyonlar
Komplikasyon oranı düşüktür (%1'in altı). Başlıca riskler:
- Enfeksiyon: Özellikle geçmiş PID öyküsünde; profilaktik antibiyotik önerilebilir.
- Alerjik reaksiyon: Kontrast maddeye; nadir.
- Vasovagal reaksiyon: Baş dönmesi, bulantı; genellikle geçicidir.
- Radyasyon maruziyeti: Minimaldir (1-2 mSv civarı); doğurganlığa zararı bildirilmemiştir.
HSG Sonrası Gebelik Artışı Efsane mi?
Bir miktar gerçek vardır. Yağ bazlı (lipiodol) kontrast kullanılan HSG sonrası 3-6 ay içinde gebelik oranlarında hafif artış bildirilmiştir (H2Oil çalışması). Bu etki su bazlı kontrastta daha az belirgindir. Mekanizma tam aydınlatılmamış olmakla birlikte, debrisin tüplerden yıkanması, immünmodülatuvar etki ve endometrial mikroçevre değişiklikleri öne sürülmüştür.
HSG vs Alternatifleri
HyCoSy (Sonohisterografi ile tubal değerlendirme)
- Köpük veya salin ile ultrason eşliğinde.
- Radyasyon yok.
- Rahim kavitesini de değerlendirir.
- Deneyim gerektirir.
Laparoskopik Kromopertubasyon
- Altın standart.
- Endometriozis gibi peritonal patolojileri de değerlendirir.
- Anestezi ve cerrahi girişim gerektirir.
Histeroskopi
- Sadece rahim içini değerlendirir; tüpleri değerlendirmez.
- Tanı + tedavi imkânı (Bkz: /blog/histeroskopi-ne-zaman-gerekli).
IVF Kararındaki Yeri
- Bilateral tubal oklüzyon: IVF mutlak endikasyondur.
- Hidrosalpinks: IVF öncesi salpingektomi veya tubal ligasyon implantasyon oranını artırır.
- Unilateral tıkanıklık, genç hasta: IUI denemesi uygun olabilir.
- Açık tüpler, diğer faktör yok: İlk basamak IVF olmayabilir.
Yanlış Bilinenler
- "HSG tüpleri açar" → Kısmen doğru, ama garantisi yok.
- "HSG çok ağrılıdır" → Çoğu kişide tolere edilebilirdir.
- "HSG sonrası aylarca korunmalıyım" → Hayır, aksine o siklus gebelik denenebilir.
- "HSG IVF başarısını bozar" → Hayır, aksine kararları netleştirir.
Pratik Özet
- HSG tüp açıklığı ve rahim kavitesinin değerlendirilmesinde temel bir testtir.
- Zamanlama adetin 6-12. günleri arasıdır.
- İşlem kısa sürelidir; çoğu hasta tolere eder.
- Normal bulgu tüplerin açık ve rahim kavitesinin düzgün olduğunu gösterir.
- Yalancı tıkanıklık olabilir; şüphede laparoskopi altın standarttır.
- Komplikasyon oranı düşüktür; profilaktik ağrı kesici önerilir.
- Sonuçlar tedavi planlamasını (IUI vs IVF) doğrudan etkiler.
Sonuç
HSG, infertilite değerlendirmesinin temel basamaklarından biridir. Kısa, ofis ortamında yapılabilen ve önemli bilgiler sağlayan bir testtir. Sonuçları, tedavi planının (özellikle IUI, IVF kararının) doğru yönlendirilmesinde belirleyicidir. Hasta tarafında ağrı beklentisinin yönetimi ve işlem sonrası olası gebelik şansının öğrenilmesi motivasyonu olumlu etkiler. Ekiple birlikte, bulguların doğru yorumlanması ve bir sonraki adımın netleştirilmesi, yolculuğun en önemli aşamalarından biridir.