Gestasyonel Diyabet (GDM)

Gestasyonel Diyabet Nedir?

Gestasyonel diyabet (GDM), gebelik sırasında ilk kez saptanan herhangi bir derecede glikoz intoleransıdır. Gebelikte plasental hormonlar (hPL, kortizol, progesteron, östrojen) insülin direncine yol açar; pankreasın yeterli insülin yanıtını üretememesi durumunda kan şekeri yükselir. Gebeliklerin %5-15'inde görülür; bölge, popülasyon ve tanı kriterlerine göre değişir.

Risk Faktörleri

• PCOS
• Obezite (BMI ≥ 30)
• İleri anne yaşı (> 35)
• Ailede diyabet öyküsü
• Önceki gebelikte GDM
• Önceki makrozomik bebek (> 4000 g)
• Önceki ölü doğum veya açıklanamayan fetal ölüm
• Etnik köken (Güney Asya, Orta Doğu, Akdeniz, Afrika)
• IVF gebeliği (hafif risk artışı)
• Çoğul gebelik
• Kronik hipertansiyon
• Polihidramnios
• Hiperandrojenemi

Patofizyoloji

• Plasenta 20. gebelik haftasından itibaren anti-insülin hormonlar salgılar
• İnsülin direnci artar, pankreatik beta hücre kompansasyonu yetersiz kalır
• Kan şekeri yükselir; fetal hiperglisemi ve fetal hiperinsülinizm gelişir
• Fetus aşırı büyür (makrozomi), neonatal hipoglisemi ve uzun dönem obezite/diyabet riski artar

Tarama

Evrensel Tarama (24-28. hafta)

İki Adımlı Yaklaşım (ACOG)

1. 50 g 1 saatlik glikoz yükleme testi (OGTT)
   • ≥ 140 mg/dL → adım 2
2. 100 g 3 saatlik OGTT (Carpenter-Coustan kriterleri)
   • Açlık ≥ 95, 1.st ≥ 180, 2.st ≥ 155, 3.st ≥ 140
   • ≥ 2 pozitif değer tanı koydurur

Tek Adımlı Yaklaşım (IADPSG / WHO 2013)

• 75 g 2 saatlik OGTT
• Tanı eşiği:
  • Açlık ≥ 92 mg/dL
  • 1. saat ≥ 180 mg/dL
  • 2. saat ≥ 153 mg/dL
• ≥ 1 pozitif değer tanı koydurur

Erken Tarama

Yüksek riskli hastalarda (PCOS, önceki GDM, BMI ≥ 30, önceki makrozomi): İlk prenatal vizitte HbA1c veya OGTT.

Klinik Sonuçlar

Anne

• Preeklampsi
• Sezaryen doğum
• Uzun dönemde tip 2 DM riski (%50'ye kadar, 5-10 yıl içinde)
• Gelecek kardiyovasküler risk
• Tekrarlayan GDM

Fetus/Yenidoğan

• Makrozomi (> 4000 g)
• Doğum travması, omuz distosisi
• Neonatal hipoglisemi
• Hiperbilirubinemi
• Respiratuvar distres sendromu
• Polisitemi
• Hipokalsemi
• Uzun dönem çocukluk obezite, tip 2 DM, metabolik sendrom
• Konjenital anomali riski (ağır hiperglisemi + pregestasyonel diyabette)

Tedavi

Medikal Beslenme

• Kompleks karbonhidrat, düşük glisemik indeksli besinler
• Küçük sık öğünler
• Karbonhidrat %40-45, protein %20, yağ %35-40 dağılımı
• Kalori: normal kiloda 30 kcal/kg/gün, obezlerde 25 kcal/kg/gün

Egzersiz

• Gebelikte güvenli ılımlı egzersiz (günde 30 dk)
• Özellikle yemek sonrası yürüyüş kan şekeri kontrolünde etkili

Glikoz İzlemi

• Açlık ve 1 saat postprandial
• Hedef: Açlık < 95 mg/dL, 1. saat postprandial < 140 mg/dL

Medikasyon

• Diyet + egzersizle yeterli kontrol sağlanamazsa
• İnsülin altın standart
• Metformin ve glibüridi seçilmiş olgularda (plasenta geçişi olsa da uygun profille)

IVF Gebeliği ve GDM

• IVF ile gebe kalan kadınlarda GDM riski hafif ila orta derecede artmıştır (özellikle PCOS, obezite, ileri yaş, fresh transfer yüksek estradiol)
• Frozen embriyo transferi ile benzer veya biraz daha az
• PCOS hastalarında gebelik öncesi metabolik optimizasyon, gebelik sırasında erken OGTT önerilir
• Gebelik öncesi HbA1c, açlık glikoz, insülin, HOMA-IR değerlendirilmelidir

Postpartum Takip

• 6-12. haftada 75 g OGTT: kalıcı diyabet veya prediyabet taraması
• Uzun dönemde 1-3 yılda bir OGTT
• Emzirmek tip 2 DM riskini azaltır
• Yaşam tarzı değişikliği

Özet

Gestasyonel diyabet hem anne hem fetus için ciddi komplikasyonlara yol açabilen ancak tarama ve tedavi ile büyük ölçüde kontrol edilebilen bir durumdur. Özellikle IVF gebeliği, PCOS, obezite ve ileri yaş grupları sıkı takip gerektirir. Prekonsepsiyonel metabolik optimizasyon gebelik sonuçlarının iyileştirilmesinde kritik rol oynar.