Kistik Fibrozis Nedir?
Kistik fibrozis (CF), 7. kromozomdaki CFTR (Cystic Fibrosis Transmembrane Conductance Regulator) genindeki mutasyonlara bağlı, otozomal resesif geçişli çok sistemli bir hastalıktır. CFTR proteini hücre zarında klorür iyonunun taşınmasını sağlar; işlev kaybı epitelyal yüzeylerde koyu ve yapışkan mukus birikimine yol açar.
Klinik Bulgular
- Solunum sistemi: Tekrarlayan bronşit, bronşektazi, pnömoni, kronik Pseudomonas kolonizasyonu
- Pankreas: Ekzokrin yetmezlik, yağlı dışkı, malabsorpsiyon, CF ilişkili diyabet
- Gastrointestinal: Mekonyum ileusu, distal intestinal obstrüksiyon
- Karaciğer-safra: Fokal biliyer siroz, safra taşı
- Ter bezleri: Yüksek ter klorürü (tanı testi)
- Üreme sistemi: Erkeklerde CBAVD, kadınlarda servikal mukus değişikliği, hafif subfertilite
CFTR ve Erkek İnfertilitesi
Konjenital bilateral vas deferens yokluğu (CBAVD), obstrüktif azoospermi olgularının önemli bir kısmında saptanır ve vakaların büyük çoğunluğunda CFTR mutasyonu veya 5T variantı ile ilişkilidir. CBAVD'li erkeklerde:
- Spermatogenez genellikle korunmuştur.
- Epididim ve seminal vezikül yapısı etkilenmiştir.
- PESA / MESA / TESE ile sperm elde edilip ICSI uygulanabilir.
- Partnerin CFTR taşıyıcılığı mutlaka araştırılmalıdır; pozitifse PGT-M planlanabilir.
Kadınlarda Üreme
CF'li kadınlarda:
- Kalın servikal mukus sperm geçişini zorlaştırabilir
- Beslenme ve düşük BMI ovulasyonu bozabilir
- Gebelik medikal olarak değerlendirilerek planlanmalıdır
- Pulmoner fonksiyonlar gebelikte kritik önem taşır
Taşıyıcılık ve Genetik
- Beyaz popülasyonda taşıyıcılık sıklığı yaklaşık 1/25'tir.
- Türkiye'de taşıyıcılık bölgesel olarak değişkendir, genel tahmin 1/30-1/40.
- En sık mutasyon F508del (ΔF508)'dir.
- 2000'den fazla CFTR varyantı tanımlanmıştır; her biri farklı şiddette klinik tabloya yol açabilir.
Tanı
Klasik CF
- Ter testi (ter klorürü > 60 mmol/L tanısal)
- Yenidoğan taraması (IRT, DNA analizi)
- CFTR gen analizi (hedefli panel veya tam dizileme)
CBAVD
- Fizik muayenede vas deferens yokluğu
- Düşük ejakülat hacmi (< 1 mL), asit pH, düşük fruktoz
- Normal testis hacmi ve FSH
- Transrektal USG
- CFTR genetik test (panel + 5T varyantı)
Tedavi
- CFTR modülatörleri (ivakaftor, lumakaftor, tezakaftor, elexakaftor) seçilmiş mutasyonlarda hastalık seyrini değiştirir.
- Fizyoterapi, pankreatik enzim replasmanı, antibiyotik tedavileri.
- İnfertilitede CBAVD için ICSI + TESA/PESA, gerekirse PGT-M.
PGT-M Endikasyonu
Her iki partnerin de CFTR mutasyonu taşıdığı durumlarda embriyoların dörtte birinin etkilenme riski vardır. NGS tabanlı PGT-M ile hasta embriyolar ekarte edilir; taşıyıcı veya sağlıklı embriyolar transfer için seçilir.
Genetik Danışmanlık
CFTR mutasyon tespit edilen her çifte mutlaka genetik danışmanlık önerilir: taşıyıcılık riski, prenatal tanı ve PGT-M seçenekleri detaylı şekilde anlatılmalıdır.