Beta Talasemi Majör Nedir?
Beta talasemi, 11. kromozomdaki HBB geninde meydana gelen mutasyonlar sonucu beta globin zincirinin yetersiz üretimine bağlı, otozomal resesif geçişli bir hemoglobinopatidir. Beta globin eksikliği alfa globin fazlalığı yaratır, bu da alyuvar prekürsörlerinin yıkımına (ineffektif eritropoez) ve ağır hemolitik anemiye yol açar.
Kalıtım
- Taşıyıcı (beta talasemi minör): Bir mutant, bir normal allel. Hafif mikrositik anemi, HbA2 > %3.5.
- Talasemi intermedia: Hafif-orta ağırlıkta, transfüzyon bağımlılığı değişken.
- Talasemi majör: İki ağır mutant allel; transfüzyon bağımlı ciddi anemi.
Kıbrıs ve Türkiye'nin bazı bölgelerinde taşıyıcılık oranı %5-10 gibi yüksek düzeylere ulaşır. Kıbrıs Türk toplumunda tarama programları talasemi majör insidansını dramatik olarak azaltmıştır.
Klinik Bulgular
- Doğumdan 6-12 ay sonra anemi belirtileri: solukluk, halsizlik
- Hepatosplenomegali
- Büyüme geriliği
- Kemik deformiteleri (talasemik fasiyes, kafatası "hair-on-end" görüntüsü)
- Transfüzyon gereksinimi (her 2-4 haftada bir)
- Demir yüklenmesi → kardiyak, endokrin, karaciğer komplikasyonları
- Sekonder hipogonadizm, infertilite
Tanı
- Tam kan sayımı: Mikrositik hipokromik anemi, MCV düşük
- Hemoglobin elektroforezi / HPLC: HbA azalmış, HbF artmış, HbA2 değişken
- HBB gen analizi: Sanger dizileme veya NGS paneli
- Türk/Akdeniz popülasyonunda en sık mutasyonlar: IVS-I-110, IVS-I-6, codon 39, IVS-II-745, codon 8 (-AA)
Tedavi
- Düzenli eritrosit transfüzyonu
- Demir şelasyonu (deferoksamin, deferasiroks, deferipron)
- Hidroksiüre (bazı olgularda HbF artışı)
- Splenektomi (seçilmiş olgular)
- Allojenik hematopoetik kök hücre nakli - küratif; HLA uyumlu donör gerektirir
- Gen tedavisi (betibeglogene autotemcel, eksagamglogen otojkusel) - erişkin olgularda
- Luspatersept - eritroid olgunlaşmayı artırır
Üreme ve Fertilite
Beta talasemi majörlü hastalarda:
- Demir birikimine bağlı hipogonadotropik hipogonadizm (%40-50)
- Gecikmiş puberte
- Düşük gonadotropinler, testosteron/estradiol
- Kadınlarda amenore, erkeklerde oligozoospermi/azoospermi
Dolayısıyla fertilite koruma (over doku dondurma, oosit/embriyo dondurma, sperm dondurma) ergenlikten itibaren değerlendirilmelidir.
PGT-M ve PGT-HLA
PGT-M
Her iki partner de taşıyıcı olduğunda her gebelikte çocuğun %25 talasemi majör olma riski vardır. PGT-M ile IVF:
- Aile bazlı STR/SNP belirteçleri
- Doğrudan mutasyon analizi
- Blastokist biyopsisi + NGS
birleşimiyle sağlıklı veya taşıyıcı embriyolar seçilir.
PGT-HLA
Daha önce talasemi majörlü bir çocuğu olan ailelerde, yeni gebelikte hem hastalıktan etkilenmemiş hem de HLA uyumlu bir embriyo seçilerek doğacak bebekten göbek kordon kanı ile hasta kardeşe kök hücre nakli yapılabilir.
Prenatal Tanı
PGT-M yapılmayan gebeliklerde CVS (11-13. hafta) veya amniyosentez (16-20. hafta) ile HBB analizi yapılabilir. KKTC'de prekonsepsiyonel tarama devlet politikasının parçası olarak uzun yıllardır uygulanmaktadır.